Doğal Taşlar Nelerdir Çeşitleri ve Özellikleri
Doğal Taşlar Nelerdir Çeşitleri ve Özellikleri
Mermer, granit, traverten, oniks ve diyabazların dışında doğal taş çeşitleri vardır.
Bunlar; volkanik tüfler, kum taşı, kayagan taşı, siyenit, şist, gnays vb. kayaçlardır. Bu doğal
taşları ve özelliklerini şu şekilde sıralamak mümkündür:
Peridotit: Genel olarak bileşiminde %30 dan fazla olivin ve %10 dan az plajioklas
bulunan tüm ultramafiklere peridotit adı verilir. Peridotit, bir kayaç grubunun adıdır.
Harzburjit, verlit gibi kayaçlar bu gruba aittir.
Dunit: Olivin oranı %90? dan fazla olan ultramafitlere verilen isimdir. İkinci yaygın
mineral ise piroksendir.
Serpantinit: Temel olarak peridotit ve dunit gibi ultramafik kayaçların
serpantinleşmesi ile minerallerinin değişmesi sonucu oluşurlar. Kayaç serpantin grubu
minerallerinden (lizardit, krizotil) meydana gelir. Bazı serpantinitler hariç bu grup
kayaçlardan blok almak oldukça zordur. Sertlikleri, zor kesilmeleri, cilalanmalarının oldukça
zor olması nedeni ile ultramafikler tüm dünyada ve ülkemizde oldukça az oranda üretilir.
Çankırı serpantiniti, Sapanca ve çevresinde üretilen Sapanca yeşili ve İzmir-Ankara zonu
içinde karbonat damarları ile kesilmiş teos yeşili mermer kullanılan serpantinitlere örnek
olarak verilebilir.
Bazik kayaçlar: Bileşimlerinde SiO2 oranı % 45-52 arasında olup genelde kuvars
minerali içermezler. Koyu renkli olan bu kayaçların bazıları gabro, norit, olivin gabro,
mermercilikte çok tanınan bir kayaç olan labradorittir.
Gabro: Bazik kökenli derinlik kayaçlarının en sık rastlananlarından biridir. Labrolar
birisi açık, diğeri koyu renkli iki mineralden oluşur. Açık renkli olan labrador veya bitovnit
cinsi plajiyoklazdır. Koyu renkli olan ise piroksen grubu mineralleridir. Labroların rengi,
piroksen grubu minerallerinin rengiyle belirginleşir. Bu kayaçlar, koyu yeşilimsi siyahtan,
yeşil renge kadar değişen renklerde olabilir. Sertlikleri 6-6.5 arasında değişir. Olivinli gabro, gabroların tüm özelliğini taşır. Mineral bileşimine olivin dâhil olduğu için renk zeytin
yeşiline döner ve sertlik artar.
Labradorit: Özellikleri tamamen gabrolara benzer. Bu kayaçlarda, açık renkli
mineral olan labrador cinsi plajioklasın oranı, gabrolara göre daha yüksektir. Kayaç doğal
ışıkta mavi yeşil yansıma rengi veren labrador minerallerinin iriliğine, rengine ve miktarına
göre farklı renklerde görülebilir. Kanada, Norveç, Rusya, Brezilya başlıca labradorit
üreticileridir. Ülkemizde Yozgat?ta çıkarılıp işlenen gabrolar ve Antalya civarında yapılan
çalışmalar, son yıllarda bazik kökenli derinlik kayaçlarına olan ilginin arttığına işarettir.
Ancak dünya piyasalarında bilinen birçok gabro türü kayaç vardır. Star galaxy, İran orijinli
emerald ile black sky gabrolara en iyi örnektir. Ayrıca blue pearl (mavi inci) emerald pearl
(zümrüt incisi) bilinen labradorit türleridir.
Ortaç (nötr) kayaçlar: Kimyasal bileşimlerinde SiO2 oranı % 52-66 arasındadır. En
büyük özellikleri bileşimlerinde % 10?dan az kuvars bulunmasıdır. Kuvars oranının artması
ile asit kayaçlara geçiş olur. Mineralleri: Plajiyoklaz, K-feldspat, amfibol, biyotit, kuvars ve
piroksendir. Bu minerallerin oranlarının değişimi ile farklı kayaçlar oluşur. Başlıca kayaçlar
siyenit, diyorit ve monzonittir.
Siyenit: K-feldspat bakımından oldukça zengin olan bu kayaçlarda plajiyoklaz oranı
düşüktür. Kuvars % 10?u geçmez. Mafik mineral olarak en önemlisi amfibol grubundan
hornblenddir. Biyotit az bulunur. Bu tip kayaçlarda piroksen de gözlenebilir. Kayaç çoğu kez
renklidir. Çünkü K-feldspatlar beyaz olabildiği gibi açık pembeden koyu kırmızıya kadar
değişen renkler arz edebilir. Siyenitler dünyada bilinen ve işletilen eski yapı taşlarındandır.
Bilinen adıyla African red (Nil graniti) eski Mısır?da işletilmeye başlanmış olup hâlen
işletilen ve dünyaca tanınan bir siyenittir.
Monzonit: Kayaç içinde bulunan feldspatlardan plajiyoklaz ve K-feldspatların
oranları yaklaşık birbirine eşittir. Genellikle koyu renkli bir kayaç olan monzonite ender
rastlanıldığı için işlenmiş bir örneği bulunmamaktadır.
Diyorit: Kayaçta bulunan feldspat çoğunlukla plajiyoklazdır. Kuvars ender olarak
bulunur ve oranı % 10?u geçmez. Kayaç içindeki amfibol ve biyotitin toplamı, piroksenden
her zaman fazladır. Piroksen oranının artması ile gabrolara, kuvars oranını artması ile de
granadiyoritlere geçiş olur.
Asidik kayaçlar: Bileşimlerinde bulunan SiO2 oranı % 66?dan fazladır. İçlerinde
serbest olarak bulunan kuvars mineralinin oranı daima % 10?dan fazladır. Bu oran bazen %
30?u aşar. Kuvarsın yanı sıra K-feldspat, plajiyoklaz, hornblend ve biyotit mineralleri asidik
kayaçların ana mineralleridir. Mafik minerallerin oranına, cinsine ve K-feldspatların renk ve
miktarına bağlı olarak değişik renkler sunarlar.
Yarı derinlik (damar) kayaçları: Yer kabuğunun derinlerine sokulan magmanın
yüzeye çıkması sırasında yüzeye varamadan yer kabuğunun iç kısımlarında soğuması ile
damar veya yarı derinlik kayaçları oluşur. Bu kayaçlar, derinlerde fazla kalmadığından
magmanın bir kısmı kristal yapısını kazanamadan soğumuştur. Böylece porfirik bir doku kazanan kayaç genellikle çok değişken damarlar hâlinde oluşur. Örnek olarak diyabaz
(dolerit) ve aplit verilebilir.
Andezit: Genellikle feldspat minerallerinden plajioklas (andezin) biyotit, amfibol ve
az oranda piroksen ile K-Feldspattan oluşan bir mineral içeriğine sahiptir. Doğada kırmızı,
gri, siyah ve yeşil gibi çeşitli renklerin tonlarında gözlenir. Hipokristalin doku arz ettikleri
için yukarıdaki renklerin oluşturduğu bir matriks içinde plajioklaslardan kaynaklanan beyaz
beneklerin oluşturduğu bir görüntü sunarlar. Anadolu?da Erciyes, Süphan ve Ağrı Dağları
andezitlerden oluşmuştur. Blok verebilen ve mermer olarak işletilebilen andezit oluşumları
oldukça enderdir. İran?da üretilen ve Red Diamond isimli mermer, kırmızı renkli andezittir.
İzmir?in kuzeyinde bulunan Yund Dağı andezitleri çevre düzenlemeleri için
kullanılmaktadır.
